«Қорқынышпен ойнау»: неге радикалдар ең әлсіз кезімізде шабуылдайды?

Адам өмірінде бәрі бірдей тұрақты бола бермейді. Бірі жұмысынан айырылады, енді бірі жақынын жоғалтады, ал тағы бірі өмірдің мәнін іздеп, ішкі дағдарысты бастан кешіреді. Осындай кезеңде адам жаңа білімнен бұрын тірек іздейді. Дәл осы психологиялық әлсіздік сәті радикалды идеологиялардың ең қолайлы мүмкіндігіне айналады.

Радикалды топтар көбіне өз идеяларын діни немесе саяси ұраннан бастамайды. Керісінше, олар адамның эмоционалдық қажеттілігіне әсер етеді. «Сені ешкім түсінбейді», «Бұл қоғам саған қарсы», «Біз ғана саған дұрыс жол көрсете аламыз» деген мазмұндағы сөздер адамның ақылына емес, оның жан дүниесіне бағытталады.

Психология ғылымында бұл құбылыс жақсы зерттелген. Күшті күйзеліс кезінде адамның миы күрделі талдаудан гөрі қарапайым әрі жылдам жауаптарды қабылдауға бейім келеді. Қорқыныш пен белгісіздік күшейген сайын адамдар нақты дәлелденген ақпараттан гөрі эмоционалдық тұрғыдан сенімді көрінетін түсіндірулерге көбірек сенуі мүмкін.

Ұлыбританиялық ғалымдардың fear appeal («қорқынышқа негізделген ықпал ету») жөніндегі зерттеулері де қорқыныш адамның көзқарасы мен мінез-құлқына айтарлықтай әсер ететінін көрсетеді. Осындай психологиялық механизмдерді экстремистік ұйымдар да тиімді пайдаланады. Олар алдымен қауіп сезімін күшейтеді, содан кейін өздерін жалғыз «құтқарушы» ретінде ұсынады.

Бұл жерде мәселе діни білімнің аздығында ғана емес. Америкалық психолог Абрахам Маслоудың қажеттіліктер иерархиясына сәйкес, адамның негізгі қажеттіліктерінің бірі – белгілі бір ортаға тиесілі екенін сезіну. Егер адам өзін жалғыз, қажетсіз немесе қоғамнан шеттетілгендей сезінсе, оны қабылдайтын кез келген топ тартымды болып көрінуі мүмкін. Сондықтан радикалдану көбіне идеологиядан емес, әлеуметтік және психологиялық оқшауланудан басталады.

Бүгінде бұл үдерісті әлеуметтік желілердің алгоритмдері одан әрі күшейтіп отыр. Пайдаланушы қандай видеоны ұзақ көрсе немесе қандай тақырыпқа қызығушылық танытса, платформа соған ұқсас контентті қайта-қайта ұсынады. Соның нәтижесінде адам тек өз көзқарасын қолдайтын ақпаратпен қоршалып, балама пікірлерден алыстайды. Ғылымда бұл құбылыс «эхо камера» (echo chamber) деп аталады. Зерттеулер мұндай ақпараттық орта адамның бұрынғы сенімдерін нығайтып, сыни ойлау мүмкіндігін төмендететінін көрсетеді.

Радикалды топтардың тағы бір кең тараған тәсілі – әлемді «біз» және «олар» деп екіге бөлу. Олар қоғамды толықтай бұзылған, ал өз ұйымын жалғыз дұрыс жол ретінде сипаттайды. Мұндай қарапайым әрі эмоциялық түсіндірулер күрделі әлеуметтік мәселелерге жеңіл жауап іздейтін адамдар үшін сенімді болып көрінуі мүмкін.

Сондықтан радикалданудың алдын алу тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл – ең алдымен психологиялық, әлеуметтік және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі.

Қорғаныстың ең тиімді жолдарының бірі – адамның өміріндегі тұрақты әлеуметтік байланыстар. Отбасының қолдауы, достармен ашық қарым-қатынас, мектеп пен жоғары оқу орындарындағы қауіпсіз орта, сондай-ақ діни мәселелер бойынша білікті мамандарға жүгіну адамның деструктивті ықпалға түсу қаупін едәуір төмендетеді.

Екінші маңызды бағыт – медиасауаттылық. Қазіргі ақпараттық кеңістікте кез келген мәліметті бірден қабылдамай, оның дереккөзін тексеру, түрлі көзқарасты салыстыру және эмоцияға емес, дәлелге сүйену өмірлік маңызды дағдыға айналды. Сын тұрғысынан ойлайтын адамды манипуляциялау әлдеқайда қиын.

Қазақстанда да экстремизмнің алдын алу бағытында кешенді жұмыстар жүргізілуде. Мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын күшейтіп, жастар арасында медиасауаттылық пен діни сауаттылықты арттыруға басымдық беріп келеді. Теологтар мен психологтардың қатысуымен өткізілетін кездесулер, ақпараттық платформалар және кеңес беру қызметтері азаматтардың күмәнді ақпаратты дер кезінде ажырата білуіне ықпал етеді.

Ең бастысы – радикалдану бір күнде болмайды. Ол көбіне өмірлік дағдарыстан, жалғыздықтан, қорқыныштан және өзін түсінетін ортаны іздеуден басталады. Сондықтан экстремизмге қарсы күрестің ең тиімді жолы – адамды кінәлау емес, оған уақытында қолдау көрсету.

Қорқынышқа құрылған идеология уақытша әсер етуі мүмкін, ал үмітке негізделген қоғам ғана тұрақты иммунитет қалыптастырады. Егер біз жастарға сапалы білім, сыни ойлау, психологиялық қолдау және сенімді әлеуметтік орта ұсына алсақ, радикалды идеологиялардың ең күшті қаруы – адамның әлсіз сәтін пайдалану мүмкіндігі де әлсірей түседі. Білімді, медиасауатты және бір-біріне жанашыр қоғам ғана радикализмнің алдын алудың ең сенімді кепілі бола алады.