Қазақстанның жаңа рухани парадигмасы: дәстүр + заманауи құндылықтар

Кез келген жаңа парадигма — оңай туындамайды. Ол әуелі көненің қойнауынан қазылып алынуы, содан соң қазіргі күннің қатал сынағынан өтуі керек. Қазақ руханиятының бүгінгі жағдайы да дәл осындай екіұдай кезеңде тұр: бір жағынан — кеңестік дәуірде ұмыт болған, тіпті әдейі бұрмаланған байырғы дүниетаным қабатын қайта аршу қажеттілігі, екінші жағынан — жаһандық заманның жаңа сын-қатерлеріне лайық жауап іздеу міндеті. Осы екі күштің тоғысында ғана шынайы, жасанды емес рухани парадигма туа алады.

Ұмытылған тереңдік: неге дәстүрге «қайта оралу» жеткіліксіз

Соңғы отыз жылда қазақ қоғамында дәстүрге оралу үрдісі байқалды — бірақ бұл оралудың көбі, өкінішке қарай, сыртқы, әшекейлік сипатта болды. Ұлттық нақыш киім, юрта пішінді ғимараттар, той-думанда айтылатын мадақ сөздер — булар, әрине, ұлттық сананың тіршілігін көрсетеді, бірақ олар байырғы дүниетанымның терең қабатына, оның ғарыштық-философиялық жүйесіне жете бермейді. Ал қазақтың байырғы дүниетанымы — жай ғана әдет-ғұрып жиынтығы емес, өз алдына тұтас, көне түркілік ғарыштаным мен Мәңгі Көк Тәңірі ілімінен бастау алатын философиялық жүйе. Бұл жүйеде адам — жеке дара тіршілік иесі емес, Жер-Ана мен Көк-Тәңірінің арасындағы делдал, ата-баба аруағымен, төрт бұлтпен, киелі жермен үздіксіз байланыста тұрған ғарыштық буын.

Мифолог Серікбол Қондыбайдың мұрасы дәл осы тұрғыда баға жетпес маңызға ие: ол қазақ мифологиясын әлемдік деңгейдегі құбылыс ретінде қарастырып, көне түркі дүниетанымының жүйелілігін дәлелдеп берді. Дегенмен, мұндай терең зерттеулер әлі күнге дейін кең қоғамдық санаға толық жетпей отыр — біз көбіне сыртқы нышандармен қанағаттанып, түбіндегі философияны меңгеруге асықпаймыз.

Заманауи құндылықтар: қауіп па, әлде мүмкіндік пе?

Екінші жағынан, жаһандану әкелген жеке тұлғаның бостандығы, ашықтық, сыни ойлау, гендерлік теңдік сияқты құндылықтарды дәстүрге қарсы қойып, оларды «бөгде», «жат мәдениет» ретінде теріске шығару да — тереңдігі жоқ, реактивті ұстаным. Мұндай көзқарас дәстүрдің өзін де тоқырауға ұрындырады, себебі кез келген тірі дәстүр — өзгеріссіз қатып қалған мұражай жәдігері емес, үздіксіз дамып отыратын, заманмен сұхбаттасатын құбылыс.

Шындығында, көне қазақ дүниетанымының өзінде заманауи құндылықтармен үндесетін тұстар аз емес. Байырғы дала қоғамында әйелдің дербестігі, шешім қабылдау еркіндігі отырықшы ислам өркениетімен салыстырғанда әлдеқайда кең болды. Табиғатпен үйлесімде өмір сүру идеясы — бүгінгі экологиялық сананың түп негізі. Ру-тайпалық құрылымдағы кеңесу, ақсақалдар институты — өз мәнінде демократиялық талқылаудың көне түрі. Демек, мәселе дәстүр мен заманауилықты қарама-қарсы қоюда емес, дәстүрдің қай қабатын — сыртқы, кейде кеңестік дәуірде бұрмаланған қабатын ба, әлде терең, ғарыштық-философиялық қабатын да — негізге алуда жатыр.

Жаңа парадигманың контуры

Жаңа рухани парадигма үш негізде тұруы тиіс.

Біріншісі — түпнұсқаға оралу. Бұл — фольклорлық сәндікке емес, көне түркі-қазақ ғарыштанымының, эпостық жадының терең қабатына қайта үңілу. Бұл жұмыс — этнографиялық қызығушылық емес, ғылыми жауапкершілікпен, Серікбол Қондыбай сынды зерттеушілердің мұрасын жалғастыратын жаңа буын ғалымдардың қатысуымен жүргізілуі тиіс.

Екіншісі — сыни диалог. Дәстүр мен заманауи құндылықтар бір-бірін жоққа шығармай, керісінше, бір-бірімен сұхбатқа түсуі керек. Мысалы, көне қазақ қоғамындағы табиғатпен үйлесім идеясын қазіргі экологиялық дағдарысқа жауап іздеуде пайдалануға болады; ру-тайпалық кеңесу дәстүрін қазіргі демократиялық институттарды нығайтуда ой-таным ретінде қарастыруға болады.

Үшіншісі — тіл арқылы қайта туу. Ана тіліне оралу — бұл жай ғана коммуникация құралын ауыстыру емес, ұмытылған дүниетанымға, тереңде жатқан рухани жадыға қайта қосылу. Тіл — халықтың мыңдаған жылдық тәжірибесі шоғырланған, ХХІ ғасырда да әлі ашылмаған рухани кеніш.

Қорытынды

Қазақстанның жаңа рухани парадигмасы — дайын күйде, сырттан импортталған үлгі емес, өз тарихымыздың терең қабаттарынан жауапкершілікпен қазып алынатын, әрі бүгінгі әлеммен ашық сұхбатқа түсетін тірі құбылыс болуы тиіс. Бұл жол — жеңіл жол емес. Кез келген жаңа парадигма сияқты, ол алдымен күмән мен қарсылыққа тап болады, бірақ дәл осы қиындықтан өткен парадигма ғана шынайы, өміршең күшке айналады. Біздің міндетіміз — ата-бабамыздың жинақтаған даналығын мұражай жәдігеріне айналдырмай, оны бүгінгі таңдағы жауапты, сыни және шығармашыл түрде жалғастыру.