Экстремистік ұйымдардың қаржылану жолдары: кімге қызмет етеді?

Экстремизм — тек идеологиялық құбылыс емес, сонымен қатар жақсы ұйымдастырылған экономикалық жүйе. Кез келген радикалды топ өз мақсаттарын жүзеге асыру үшін қаражатқа мұқтаж: үгіт-насихат тарату, жаңа мүшелерді тарту, қару-жарақ пен байланыс құралдарын сатып алу, заңгерлік және медициналық қолдау көрсету. Осы себепті қаржылық ағындарды түсіну — экстремизммен күрестің негізгі бағыттарының бірі.

Қаржыландырудың негізгі арналары

1. Заңды көрінетін көздерді теріс пайдалану

Экстремистік топтар көбіне қайырымдылық қорлар, қоғамдық бірлестіктер немесе діни ұйымдар атынан жасырынады. Мұндай құрылымдар донорлардан жәрдемақы жинайды, бірақ жиналған қаражаттың бір бөлігі гуманитарлық мақсаттарға емес, радикалды әрекеттерге бағытталады. Донорлар көп жағдайда өз қаражатының қалай жұмсалатынын білмейді немесе әдейі көзін жұмады.

Хезболла кейсі бұған айқын мысал: ұйым Латын Америкасындағы ливандық диаспораны алғашында қаражат жинау мен жалдау үшін пайдаланса, кейін кокаин пайдасын жуу үшін қолданды. Диаспора мүшелерінің көбі мұны ойламай, «отанға көмек» ретінде қабылдаған.

2. Қылмыстық қызмет

Бұл — экстремистік ұйымдардың ең тұрақты табыс көздерінің бірі:

• есірткі саудасы және контрабанда;
• адам ұрлау және өтем ақы талап ету;
• бопсалау мен «қорғау ақысын» жинау (бақыланатын аумақтардағы кәсіпкерлерден);
• қорсаулар мен ұрлықтар.

Мұндай әдістер ұйымға тұрақты әрі бақылауға көнбейтін қаражат ағынын қамтамасыз етеді, себебі олар ресми қаржы жүйесінен тыс жүзеге асады. Мысалы, Хезболланың есірткі желісінің басшысы Мексика мен Колумбия картельдері үшін айына 200 миллион долларға дейін ақша жуып, әр операциядан 8–14 пайыз комиссия алған.

3. Мемлекеттік және геосаяси демеу

Тарихта белгілі болғандай, кейбір мемлекеттер немесе саяси топтар өз геосаяси мүдделерін жүзеге асыру үшін радикалды құрылымдарды жасырын түрде қолдап отырған. Хезболланың мысалы бұл ретте айрықша көрсеткіш: Иран жыл сайын ұйымға шамамен 700 миллион доллар тікелей қолдау көрсетеді, бұл оның жалпы жылдық бюджетінің шамамен 70 пайызын құрайды. Бұл — экстремизмнің үшінші тараптардың геосаяси мүддесіне қызмет ететін құрал ретінде пайдаланылуының нақты мысалы.

4. Заңды бизнес желілері

Кейбір экстремистік топтар заңды кәсіпорындар — құрылыс компаниялары, көлік немесе сауда фирмалары — құру арқылы табыс табады. Бұл кәсіпорындар алғашында толықтай заңды түрде жұмыс істейді, ал алынған пайда жасырын түрде идеологиялық жобаларды қаржыландыруға жіберіледі. «Ислам мемлекеті» (ДАИШ) ұйымы бұл модельді өз аумағында «мемлекет» ретінде функциялау арқылы жүзеге асырды: контрабандашылардан салық жинау, көне жәдігерлерді сату (тек Сирияның бір аймағында ғана 36 миллион долларға дейін), сондай-ақ мұнай саудасынан күніне 1,65 миллион долларға дейін табыс тапты.

5. Цифрлық технологиялар мен онлайн-жинақтар

Интернеттің дамуымен қатар экстремистік топтар әлеуметтік желілер мен онлайн-платформалар арқылы қаражат жинауды үйренді. Крипто активтер мен анонимді төлем жүйелері оларға халықаралық бақылаудан жалтаруға мүмкіндік береді. Бұл — қазіргі уақытта қаржы мониторингі органдары үшін ең күрделі мәселелердің бірі.

Қазақстандық контекст: заңнама және нақты оқиғалар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде «Террористік немесе экстремистік әрекетті қаржыландыру» жеке бап (258-бап) ретінде көзделген. Заң бойынша экстремизмді қаржыландыру деп тек ақша аудару ғана емес, сонымен қатар мүлік, қызмет көрсету, ақпараттық қолдау беру де танылады.

Ел сыртындағы желілерге қатысты нақты дерек те бар: 2019 жылы Қазақстан «Жусан» гуманитарлық операциясы арқылы Сирия аймағынан 595 азаматын, оның ішінде шетелдік террористік ұйымдарға қатысты күдіктелген 33 ер адамды елге қайтарды. Мемлекеттік бағдарлама деректері бойынша, 2014–2017 жылдар аралығында 440 қазақстандықтың террористік белсенділік аймағына баруына жол берілмеген. Бұл — халықаралық рекруттау және қаржыландыру желілерінің Қазақстанға да әсер еткенін білдіреді.

Ел ішіндегі радикалды жасушалардың қаржысы, ресми мәлімдемелерге сүйенсек, көбіне ірі халықаралық схемалардан гөрі ұсақ қылмыстық көздерге — ақша бопсалау, адам тонау, алаяқтыққа — негізделген.

Бұл жүйе кімге қызмет етеді?

Жоғарыда келтірілген барлық мысалдарды салыстырғанда, қаржылық тізбектің бірнеше нақты мүдделі тарапқа қызмет ететінін көруге болады:

• Ұйым көшбасшылары мен жоғарғы буын. ДАИШ-тың мұнай мен көне жәдігер саудасынан түскен қаражаттың басым бөлігі көшбасшылардың ықпалын нығайтуға, қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жұмсалады.
• Делдалдар мен қаржы желілерін ұстаушылар. Хезболланың есірткі желісін басқарған делдал сияқты, заңсыз ақша ағындарын «жуумен» айналысатын адамдар өз үлесін (кейде операция көлемінің 8–14 пайызына дейін) алады.
• Сыртқы демеушілер. Иранның Хезболлаға жасаған демеуі көрсеткендей, экстремистік топ өзін демеп отырған мемлекеттің немесе саяси күштің геосаяси құралына айналады.
• Қатардағы қатысушылар ең аз пайда көреді. Олар көбіне идеологиялық уәдемен тартылады немесе диаспора, қоғамдық ұйым мүшесі ретінде білмей пайдаланылады, ал нақты қаржылық ағындарға қолжетімділігі шектеулі болады.
• Кейде — саяси биліктің өзі. Қазақстандық тәжірибе көрсеткендей, «экстремизмді қаржыландыру» ұғымы кейбір жағдайда шынайы қаупі жоқ сыншыларға қарсы құрал ретінде де қолданылуы мүмкін, яғни бап дұрыс емес қолданылғанда, ол биліктің өз ішкі саяси мүддесіне «қызмет етуі» ықтимал.

Осылайша, экстремизмнің қаржылық негізі — көбіне жоғарғы буын, делдалдар мен сыртқы мүдделі тараптардың пайдасына жұмыс істейтін, ал қарапайым қатысушылар мен қоғамды тек құрал немесе құрбан ретінде пайдаланатын жүйе.

Қарсы тұру шаралары

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, экстремизммен күресте қаржылық ағындарды бақылау аса маңызды рөл атқарады:

• банктік және қаржылық мониторинг жүйелерін күшейту;
• қайырымдылық ұйымдарының қызметін ашық көрсету;
• халықаралық қаржылық барлау органдары (мысалы, FATF стандарттары) арасындағы ынтымақтастықты дамыту;
• цифрлық активтерді қадағалау технологияларын жетілдіру;
• азаматтарды қаржылық сауаттылыққа және «жасырын» демеу қаупіне қатысты ақпараттандыру;
• экстремизмге қарсы бапты қолдану тәжірибесінің шынайылығын қамтамасыз ету — заң шынайы қаупі бар істерге қолданылып, саяси қудалау құралына айналмауы тиіс.

Қорытынды

Экстремистік ұйымдардың қаржылану тетіктерін түсіну — олардың идеологиясын ғана емес, экономикалық негізін де әлсіретудің кілті. ДАИШ-тың мұнай-жәдігер саудасы, Хезболланың мемлекеттік демеу мен есірткі желісінің тоғысуы — барлығы бір нәрсені көрсетеді: экстремизм ешқашан «өз бетінше» өмір сүрмейді, ол әрдайым нақты мүдделі тараптардың — көшбасшылардың, делдалдардың, кейде тұтас мемлекеттердің — экономикалық немесе геосаяси мақсатына қызмет етеді. Қазақстандық тәжірибе болса, бұл мәселенің тағы бір қырын — қаржыландыруға қарсы заңнаманың өзі де дұрыс қолданылмаса, теріс мақсатқа қызмет ете алатынын — көрсетеді. Сайып келгенде, қаржы ағындарын ашық әрі әділ бақылауда ұстау — қоғамдық қауіпсіздікті де, азаматтық құқықтарды да бір мезгілде қорғаудың басты кепілі.